به گزارش «راهبرد معاصر»؛ افزایش تنشهای اخیر پرسشهای اساسی درباره روابط دوجانبه ایران و آمریکا مطرح میکند؛ چرا هر دو طرف با وجود توافق موقت، به یکدیگر حمله میکنند؟ چرا دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا پایان توافق را اعلام کرد؟ آیا این تصمیم به معنای مرگ دیپلماسی است؟ آیا خاورمیانه بار دیگر به سمت جنگ منطقه ای گسترده پیش میرود؟
به باور تهران، ایالات متحده با حملات هوایی در خاک ایران، توافق را نقض کرده است
توافق موقت که با میانجیگری پاکستان و پس از هفتهها درگیری حاصل شد، هرگز یک پیمان دائمی صلح نبود. بلکه، در راستای ایجاد ترتیبات اعتمادساز موقت طراحی شده است. این توافق در راستای توقف رویارویی نظامی مستقیم بین ایالات متحده و ایران، جلوگیری از حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و ایجاد بازه زمانی ۶۰ روزه برای مذاکره جهت دستیابی به توافق بزرگ بود.
مهمتر اینکه، توافق یادشده اختلافات اساسی قدیمی بین روابط ایالات متحده و ایران ازجمله برنامه موشکی ایران، شبکه منطقهای، تحریمها، امنیت دریایی و فعالیتهای هستهای را برطرف نکرد. این توافق صرفاً درگیری اخیر را به امید غلبه دیپلماسی بر روند مذاکرات متوقف کرد.
اما تنشهای اخیر بزرگترین نقطه ضعف توافق موقت را آشکار کرد و واشنگتن و تهران تقریباً از همان ابتدا یکدیگر را به نقض آن متهم کردند.
طبق اعلام ارتش ایالات متحده، ایران کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را هدف قرار داد و واشنگتن را وادار کرد تا به بیش از ۸۰ هدف نظامی در داخل ایران، ازجمله سامانه های پدافند هوایی، مراکز فرماندهی، تأسیسات رادار ساحلی و داراییهای نیروی دریایی سپاه حمله کند.
اما روایت ایران کاملاً متفاوت است. به باور تهران، ایالات متحده با حملات هوایی در خاک ایران، توافق را نقض کرده است. براساس استدلال مقام های ایرانی، این حملات نقض تفاهم با میانجیگری اسلامآباد بود و حملات موشکی و پهپادی به تأسیسات نظامی ایالات متحده در سراسر خلیج فارس را توجیه میکند.
به عبارت دیگر، هر دو کشور یکدیگر را بر نقض تفاهمنامه متهم و حملات خود را به عنوان پاسخ عنوان میکنند. این بیاعتمادی متقابل، حفظ توافق موقت را به شدت دشوار کرد.
اکنون ترامپ به صراحت اعلام کرده است واشنگتن دیگر دیپلماسی با تهران را تأثیرگذار نمیداند. وی در حاشیه اجلاس ناتو در آنکارای ترکیه گفت، «فکر میکنم دیگر تمام شده است. دیگر نمیخواهم با آنها معامله کنم. آنها دروغ میگویند». این اظهارات ناامیدی ترامپ را از حملات اخیر نشان میدهد.
احتمالاً عوامل متعددی بر تصمیم واشنگتن تأثیر گذاشتهاند:
نخست، اینکه به باور کاخ سفید، ایران با تهدید کشتیرانی بینالمللی در تنگه هرمز، این تفاهم را نقض کرده است. هنگامی که اعتماد از بین برود، دفاع از توافقات موقت از نظر سیاسی نیز دشوار میشود.
دوم، هرگونه برداشت عمومی مبنی بر هدف گرفتن نیروهای آمریکایی در حین مذاکره، هزینههای سیاسی به همراه دارد. پس از حملات اخیر، اتخاذ موضعی سختگیرانهتر احتمالاً با پایگاه سیاسی ترامپ نیز همسو باشد که طرفدار رویکردی سختگیرانه در قبال ایران هستند.
واشنگتن با اعلام پایان توافق احتمالاً به دنبال بازیابی «بازدارندگی» خود است، زیرا دولت ترامپ باور دارد واکنش نظامی قاطع، بیشتر از ادامه مذاکرات، مانع حملات تهران میشود. حتی پیش از تنشهای اخیر، مذاکرات دوجانبه پیشرفت اندکی در موضوعات مورد اختلاف داشت و درگیریهای جدید احتمالاً واشنگتن را متقاعد کرده دیپلماسی به بنبست رسیده است.
البته مواضع دو کشور لزوماً به معنی پایان دیپلماسی نیست. براساس تجربه تاریخی، ایالات متحده و ایران حتی پس از درگیریهای شدید، بارها به مذاکرات بازگشتهاند. اما در حال حاضر، ازسرگیری مذاکرات دشوارتر خواهد بود. اعتماد بین دو طرف به شدت کاهش یافته و اظهارات خصمانهتر شده است.
در چنین سناریویی، دستیابی به توافق جامع بسیار دشوارتر میشود، اما غیرممکن نیست. برای نیل به چنین توافقی، هر دو کشور باید درباره موضوعات بحثبرانگیز ازجمله برنامه موشکی ایران، گروههای منطقهای، امنیت دریایی در خلیج فارس، تحریمهای اقتصادی ایالات متحده، بازرسیهای هستهای و غنیسازی اورانیوم و تضامین امنیتی برای شرکای منطقهای، توافق کنند. به باور کارشناسان، هیچ یک از دو طرف تمایلی به دادن این امتیازات نیستند. همچنین، افزایش تنش نظامی مصالحه سیاسی را دشوارتر میکند، زیرا هر دو طرف با فشار روبرو هستند تا ضعیف به نظر نیایند.
در نتیجه، هرگونه توافق جامع در کوتاهمدت بعید به نظر میآید و در مقابل، تهدید جنگ دوباره افزایش یافته است. با تداوم حملات، این احتمال وجود دارد ایران بار دیگر تمام شرکای ایالات متحده را در خلیج فارس هدف قرار دهد.
در حال حاضر، ازسرگیری مذاکرات دشوارتر خواهد بود. اعتماد بین دو طرف به شدت کاهش یافته و اظهارات خصمانهتر شده است
با واکاوی عمیق ماهیت درگیری ایالات متحده و ایران، چند سناریو محتمل است:
نخست، ادامه افزایش تنش نظامی به طوری که هر دو طرف با اجتناب از جنگ تمام عیار، به تبادل آتش بپردازند.
دوم، تجدید دیپلماسی با میانجیگرانی مانند پاکستان، مصر یا قطر، در صورتی که هر دو دولت تصمیم بگیرند هزینههای ادامه درگیری بسیار زیاد میشود.
سومین و خطرناکترین سناریو، هدف قرار دادن مجدد مقام های ارشد ایران به وسیله ایالات متحده و اسرائیل است. البته، احتمال این سناریو اکنون اندک به نظر می آید.
در مجموع، واشنگتن و تهران آماده عقبنشینی نیستند. اظهارات ترامپ مبنی بر پایان توافق موقت، نشاندهنده فروپاشی چارچوب دیپلماتیکی برای کاهش تنشها بود. هرچند نمیتوان دیپلماسی را به طور کامل حذف کرد، اما چشمانداز کوتاهمدت نشان میدهد رویارویی نظامی به جای مذاکره، بار دیگر بر روابط بین ایالات متحده و ایران سایه افکنده است.